ეუთოს წევრი 24 ქვეყნის საერთო განცხადებიდან დღეს ცნობილი გახდა, რომ სახელმწიფოები საქართველოსთან დაკავშირებით "მოსკოვის მექანიზმს" აამოქმედებენ.
"მოსკოვის მექანიზმი" 1991 წელს შექმნილი ადამიანის უფლებათა დაცვის ინსტრუმენტია, რომელიც მონაწილე სახელმწიფოებს საშუალებას აძლევს, ეუთოს რეგიონში ადამიანური განზომილების კუთხით არსებული კონკრეტული, გადაუდებელი და რთული დარღვევების გამოსაძიებლად დამოუკიდებელი, სპეციალური (ad hoc) საექსპერტო მისიები ჩამოაყალიბონ.
აღნიშნული მექანიზმი სცდება დიალოგის ფარგლებს და, ODIHR-ის მხარდაჭერით, ფაქტების დადგენის მისიებს საშუალებას აძლევს, მოამზადონ ანგარიშები სამიზნე სახელმწიფოს თანამშრომლობის გარეშეც კი.
მოსკოვის მექანიზმის ძირითადი ასპექტები:
- მიზანი: ეუთოს სივრცეში ადამიანის უფლებების, ჰუმანიტარული სამართლისა და დემოკრატიის პრინციპების დარღვევასთან დაკავშირებულ სერიოზულ, კონკრეტულ და გადაუდებელ საკითხებზე რეაგირება, მათი გამოძიება და ანგარიშის მომზადება.
- მოქმედება: პროცესი ინიციირდება ერთი ან რამდენიმე სახელმწიფოს (ხშირად 10 ან მეტი) მიერ სხვა სახელმწიფოში ვითარების გამოსაძიებლად, ან თავად სახელმწიფოს მოთხოვნით - საკუთარ ტერიტორიაზე მისიის მოწვევის მიზნით.
- მისია: ჩვეულებრივ შედგება სამამდე დამოუკიდებელი ექსპერტისგან, რომლებიც აირჩევიან ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის (ODIHR) მიერ ადმინისტრირებული, წინასწარ შედგენილი სიიდან.
- პროცედურა: მექანიზმის ამოქმედების შემდეგ ყალიბდება ექსპერტთა მისია ინფორმაციის შესაგროვებლად, ადგილზე ვიზიტების განსახორციელებლად (თუ ეს შესაძლებელია) და მიგნებებისა და რეკომენდაციების შემცველი ანგარიშის გამოსაქვეყნებლად.
- თავისებურება: ის წარმოადგენს უფრო ადრეული, ვენის მექანიზმის გაცილებით მყარ და ფორმალურ გაგრძელებას.
საქართველოს მიმართ "მოსკოვის მექანიზმის" ამოქმედება ამ ინსტრუმენტის გამოყენების მე-17 შემთხვევაა. მანამდე ეუთომ საგამოძიებო პროცესები აამოქმედა შემდეგ შემთხვევებში:
- ევროკავშირის 12 სახელმწიფოსა და აშშ-ის მიერ, ხორვატიასა და ბოსნია-ჰერცეგოვინაში შეუიარაღებელ მშვიდობიან მოსახლეობაზე თავდასხმებისა და სისასტიკის შესახებ ანგარიშებთან დაკავშირებით (1992).
- ესტონეთის მიერ, ესტონური კანონმდებლობის შესასწავლად და მისი და მისი აღსრულების შესადარებლად საყოველთაოდ აღიარებულ ადამიანის უფლებათა ნორმებთან (1992).
- მოლდოვის მიერ, მოლდოვის ტერიტორიაზე მიმდინარე კანონმდებლობის, ეთნიკურშორისი ურთიერთობებისა და უმცირესობათა უფლებების განხორციელების გამოსაკვლევად (1993).
- ეუთოს მაღალჩინოსანთა კომიტეტის მიერ სერბეთ-მონტენეგროსთან მიმართებით, ადამიანის უფლებათა დარღვევების შესახებ ანგარიშების გამოსაძიებლად (ეს მისია ვერ განხორციელდა იუგოსლავიის ფედერაციული რესპუბლიკის მხრიდან არათანამშრომლობის გამო)(1993).
- ვენა/მოსკოვის მექანიზმი აამოქმედა რუსეთის ფედერაციამ ყოფილ იუგოსლავიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში ნატოს სამხედრო ოპერაციასთან დაკავშირებით (1999).
- ეუთოს 10 წევრი სახელმწიფოს მიერ თურქმენეთთან მიმართებით, პრეზიდენტ ნიაზოვზე 2002 წლის 25 ნოემბერს განხორციელებული თავდასხმის შესახებ გამოძიების წარმართვასთან დაკავშირებული ყველა საკითხის გამოსაკვლევად (2002-2003).
- 14 სახელმწიფოს მიერ, ბელარუსში 2010 წლის 19 დეკემბრის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდგომი სიტუაციის გამოსაძიებლად (2011).
- ეუთოს 16 სახელმწიფოს მიერ, რუსეთის ფედერაციაში, ჩეჩნეთის რესპუბლიკაში ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევების შესასწავლად (2018).
- 17 სახელმწიფოს მიერ, ბელარუსში ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევების შესასწავლად (2020).
- ეუთოს 45 მონაწილე სახელმწიფოს მიერ, უკრაინასთან კონსულტაციის შემდეგ, რათა "განხილულიყო უკრაინელი ხალხის მიმართ ბელარუსის მხარდაჭერით რუსეთის ფედერაციის შეჭრისა და საომარი მოქმედებების ჰუმანიტარული და ადამიანის უფლებრივი გავლენები, უკრაინის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებსა და ტერიტორიულ წყლებში" (2022).
- ეუთოს წევრ 45 სახელმწიფოს მიერ, უკრაინასთან კონსულტაციის შემდეგ, რათა განეხილათ და გაეგრძელებინათ მოსკოვის მექანიზმის იმ ანგარიშის მიგნებები, რომელიც ეხებოდა "უკრაინელი ხალხის მიმართ ბელარუსის მხარდაჭერით რუსეთის ფედერაციის შეჭრისა და საომარი მოქმედებების ჰუმანიტარული და ადამიანის უფლებრივი გავლენებს, უკრაინის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებსა და ტერიტორიულ წყლებში" (2022).
- 38 სახელმწიფოს მიერ, რუსეთის ფედერაციაში ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევების შესასწავლად (2022).
- 38 ქვეყნის მიერ, ბელარუსში ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევებისა და ხელყოფის შესასწავლად (2023).
- 45 მონაწილე სახელმწიფოს მიერ, უკრაინასთან კონსულტაციის შემდეგ, რათა "დაყრდნობოდნენ წინა მიგნებებს და დაედგინათ ფაქტები და გარემოებები ეუთოს შესაბამისი ვალდებულებების შესაძლო შეუსრულებლობის, ადამიანის უფლებათა დარღვევებისა და ხელყოფის, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის დარღვევების, ასევე ომის დანაშაულებისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების შესაძლო შემთხვევების შესახებ, რომლებიც უკავშირდება ან გამომდინარეობს რუსეთის მიერ დროებით კონტროლირებადი ან ოკუპირებული უკრაინის ტერიტორიებიდან ბავშვების იძულებითი გადაყვანიდან და/ან მათი დეპორტაციიდან რუსეთის ფედერაციაში... (2023).
- 45 სახელმწიფოს მიერ, უკრაინასთან კონსულტაციის შემდეგ, რათა "დაყრდნობოდნენ წინა მიგნებებს და დაედგინათ ფაქტები და გარემოებები ეუთოს შესაბამისი ვალდებულებების შესაძლო შეუსრულებლობის, ადამიანის უფლებათა დარღვევებისა და ხელყოფის, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის დარღვევების, ასევე ომის დანაშაულებისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების შესაძლო შემთხვევების შესახებ, რომლებიც უკავშირდება ან გამომდინარეობს რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინელი სამოქალაქო პირებისთვის თავისუფლების თვითნებური აღკვეთიდან... (2024).
- 41 სახელმწიფოს მიერ, უკრაინასთან კონსულტაციის შემდეგ, რათა "დაყრდნობოდნენ წინა მიგნებებს და: დაედგინათ ფაქტები და გარემოებები ეუთოს შესაბამისი ვალდებულებების შესაძლო შეუსრულებლობის, ადამიანის უფლებათა დარღვევებისა და ხელყოფის და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის (IHL) დარღვევების შესახებ, მათ შორის ომის დანაშაულებისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების შესაძლო შემთხვევებზე, რომლებიც უკავშირდება რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინელი სამხედრო ტყვეების მოპყრობას; შეეგროვებინათ, გაეერთიანებინათ და გაეანალიზებინათ ეს ინფორმაცია, მათ შორის იმის დასადგენად, არსებობს თუ არა რუსეთის ფედერაციის მიერ დროებით ოკუპირებულ ტერიტორიებსა და რუსეთში უკრაინელი სამხედრო ტყვეებისა და ბრძოლისუნარიანობადაკარგული ჯარისკაცების წამების, არასათანადო მოპყრობისა და სიკვდილით დასჯის ფართომასშტაბიანი და სისტემატური პრაქტიკა დაკავების ადგილებში; და შეეთავაზებინათ რეკომენდაციები შესაბამის ანგარიშვალდებულების მექანიზმებზე“ (2025).
გავრცელებულ საერთო განცხადებაში ხელმომწერი 24 ქვეყანა (ალბანეთი, ავსტრია, ბელგია, ბოსნია-ჰერცეგოვინა, კანადა, ჩეხეთი, დანია, ესტონეთი, ფინეთი, გერმანია, ირლანდია, ისლანდია, ლატვია, ლიხტენშტაინი, ლიეტუვა, ლუქსემბურგი, მოლდოვა, მონტენეგრო, ნიდერლანდები, ნორვეგია, სლოვენია, უკრაინა, გაერთიანებული სამეფო და შვედეთი) აღნიშნავს, რომ ხელმომწერი ქვეყნები შეშფოთებულები არიან საქართველოში ადამიანის უფლებათა მდგომარეობის გაუარესების გამო.
