იაფი ფასების ილუზია: იმპორტი, ადგილობრივი წარმოება და საქართველოს არჩევანი

თენგიზ ვერულავა

დოქტორი, პროფესორი, კავკასიის უნივერსიტეტი

დღეს ფასებთან დაკავშირებული დებატები კიდევ ერთხელ მკაფიოდ აჩვენებს ერთ ძველ, მაგრამ ხშირად უხილავ პრობლემას: საქართველოში ფასების ლიბერალიზაციამ შექმნა სტრუქტურული ინტერესთა კონფლიქტი იმპორტიორებსა და ადგილობრივ მწარმოებლებს შორის.

საქართველო დღეს დიდწილად იმპორტზეა დამოკიდებული — იქნება ეს ხორბალი, ფქვილი, ზეთი, რძის ნაწარმი თუ ბოსტნეული. ამ სისტემაში ყველაზე ძლიერი მოთამაშეები არიან იმპორტიორები და დიდი საცალო სავაჭრო ქსელები. ისინი მჭიდროდ არიან ინტეგრირებული უცხოურ მწარმოებელთა და აგრობიზნესის ქსელებში და სწორედ ამ დამოკიდებულებებიდან იღებენ ძირითად მოგებას.

ამავე დროს, ადგილობრივი ფერმერი და მცირე მწარმოებელი ბევრად სუსტ პოზიციაშია. როდესაც ქვეყანაში მცირდება ადგილობრივი წარმოება — მაგალითად, ხორბლის ან რძის წარმოება — იმპორტიორი მეტს ყიდის და მეტ მოგებას იღებს. შედეგად ყალიბდება ჩაკეტილი წრე:

რაც უფრო სუსტია ადგილობრივი წარმოება, მით უფრო ძლიერია იმპორტიორი;

რაც უფრო ძლიერია იმპორტიორი, მით უფრო დიდ გავლენას ახდენს პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე.

ამ პროცესს განვითარების ეკონომიკაში კლასიკურად „დამოკიდებულების ხაფანგს“ (Dependency Trap) ან „იმპორტზე ორიენტირებულ წონასწორობას“ (Import-Led Equilibrium) უწოდებენ:

დეინდუსტრიალიზაცია → იმპორტის ზრდა → იმპორტიორების პოლიტიკური გაძლიერება → ადგილობრივი წარმოების კიდევ უფრო დასუსტება.

ამ პირობებში პოლიტიკა ხშირად უკვე შედეგია, და არა მიზეზი.

ზოგი ექსპერტის მტკიცებით, იმპორტი ფასების შემცირების საუკეთესო გზაა. ეს ნაწილობრივ მართალია, თუმცა მხოლოდ მოკლე ვადაში. ეს არის „სტატიკური კეთილდღეობის“ ლოგიკა, რომელიც ვერ ითვალისწინებს გრძელვადიან, დინამიკურ ეფექტებს — ქვეყანაში ტექნოლოგიური შესაძლებლობების განვითარებას, საწარმოო უნარების დაგროვებას, სოფლის მეურნეობის სოციალურ სტრუქტურის გაძლიერებას და საბოლოოდ ქვეყნის ეკონომიკურ უსაფრთხოებას. ეს არის სწორედ ის, რასაც ხშირად ვერ ხედავს ნეოლიბერალური პოლიტიკის პრაქტიკა.

დღეს შეიძლება პური ან რძე ოდნავ იაფი იყოს, მაგრამ ხვალ, როცა ქვეყანა მთლიანად იქნება დამოკიდებული იმპორტზე, ფასებიც გაცილებით უფრო ადვილად გაიზრდება — უბრალოდ იმიტომ, რომ ალტერნატივა აღარ იარსებებს.

ეს ნათლად ჩანს ხორბლის მაგალითზე.

საქართველო თითქმის მთლიანად იმპორტირებულ ხორბალს ეყრდნობა. შედეგად, ფასზე გავლენას ახდენს არა ქართველი ფერმერი ან ქვეყნის შიდა პოლიტიკა, არამედ გლობალური ბაზარი, ტრანსპორტირების ხარჯები, გეოპოლიტიკური რისკები და იმ ქვეყნების გადაწყვეტილებები, საიდანაც ხორბალი შემოდის. ადგილობრივი წარმოების გარეშე სახელმწიფოს პრაქტიკულად არ გააჩნია ფასებზე გავლენის ბერკეტები.

მსგავსი სურათია რძის სექტორშიც.

იმპორტირებული რძის ფხვნილი ხშირად უფრო იაფია, ვიდრე ადგილობრივი ნედლი რძე. შედეგად, ადგილობრივი ფერმერი ვერ უძლებს უთანასწორო კონკურენციას, ტოვებს საქმიანობას, ხოლო ქვეყანა კიდევ უფრო დამოკიდებული ხდება იმპორტზე.

სწორედ ამიტომ ბევრმა ქვეყანამ გააცნობიერა, რომ საკვების უსაფრთხოება და ხელმისაწვდომი ფასები მხოლოდ თავისუფალი ბაზრის მექანიზმებით ვერ მიიღწევა. თუ სახელმწიფოს სურს:

• ძლიერი და სიცოცხლისუნარიანი სოფლის მეურნეობა,
• სამუშაო ადგილები რეგიონებში,
• და საკვების სტაბილური და უსაფრთხო მიწოდება,

მან უნდა დაიცვას და განავითაროს ადგილობრივი წარმოება.

ეს არ ნიშნავს საზღვრების ჩაკეტვას, არამედ გულისხმობს მკაფიო წესების დაწესებას:

• იმპორტიორებსა და დიდ საცალო ქსელებს არ უნდა ჰქონდეთ უკონტროლო საბაზრო ძალა;
• ადგილობრივ მწარმოებლებს უნდა მიეწოდოთ ტექნიკური, ფინანსური და ინფრასტრუქტურული მხარდაჭერა.

ხშირად ამბობენ, რომ ადგილობრივი პროდუქტი მომხმარებლისთვის უფრო ძვირია. ეს ნაწილობრივ მართალია. მაგრამ სწორედ აქ უნდა ჩაერთოს სახელმწიფო — მიზნობრივი დახმარებით, სუბსიდიებითა და სოციალური პოლიტიკით, რათა მომხმარებელი არ დაზარალდეს და ამავე დროს ქვეყანამ შეინარჩუნოს საკუთარი საწარმოო პოტენციალი.

ერთი გზა არის მოკლევადიანად იაფი იმპორტი, რომელიც დღეს შეიძლება ფასებზე დროებით შეამსუბუქოს ზეწოლა, მაგრამ ხვალ ქვეყანას დატოვებს უფრო სუსტს, უფრო დამოკიდებულს და უფრო დაუცველს გარე შოკების მიმართ. ეს არის გზა, სადაც ეკონომიკა თანდათან კარგავს წარმოების უნარს, რეგიონები — სამუშაო ადგილებს, ხოლო სახელმწიფო — პოლიტიკის ბერკეტებს.

მეორე გზა არის გააზრებული, გრძელვადიანი პოლიტიკა, რომელიც აღიარებს, რომ ბაზარი თავისთავად ვერ უზრუნველყოფს განვითარებას. ეს არის გზა, სადაც სახელმწიფო ირჩევს ადგილობრივი წარმოების გაძლიერებას, ტექნიკური და ინდუსტრიული კლასის ჩამოყალიბებას.

ეს არჩევანი მხოლოდ ეკონომიკური არ არის. ეს არის სოციალური, პოლიტიკური და უსაფრთხოების არჩევანი. საუბარია იმაზე, ექნება თუ არა ქვეყანას ხვალ საკუთარი პური, საკუთარი ფერმერი, საკუთარი საწარმოო ცოდნა და საკუთარი გადაწყვეტილების მიღების უნარი.

ამიტომ ფასებზე მიმდინარე დებატები არ უნდა დავიყვანოთ მხოლოდ კითხვამდე — „რამდენი ეღირება პროდუქტი დღეს“. მთავარი კითხვა სხვაა:
ვინ და რა განსაზღვრავს ამ ფასს ხვალ — საკუთარი ეკონომიკა თუ გარე დამოკიდებულებები?

სწორედ ამ კითხვაზე პასუხი განსაზღვრავს, როგორი ქვეყანა გვექნება მომავალში.