კრიპტომაინინგი, ზაფხულის გაგრილების დატვირთვა და ქსელის სტაბილურობა - რა იწვევს დენის გათიშვას საქართველოში?

ივლის-აგვისტოში თითქმის მთელ საქართველოში ჯამში სამჯერ გაითიშა ელექტროენერგია ავარიულად. ორი ე.წ ბლექაუთის მიზეზთა დადგენაზე სემეკში მუშაობენ, თუმცა ამ დროისთვის საბოლოო დასკვნა, რამ გამოიწვია 24 და 25 ივლისს, ასევე 5 აგვისტოს ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტა, უცნობია.

BMG გთავაზობთ ეკონომისტ ზაზა ბროლაძის ბლოგს ამ თემაზე:

ძირითადი მიგნებები:

• 2026 წლის ივლის-აგვისტოს ბლექაუტების უშუალო მიზეზი მაინინგი ან გაგრილება არ ყოფილა — ისინი გამოწვეული იყო გადამცემი ხაზების ავარიებით (24 ივლისი — „გეგუთის" 110 კვ ხაზი და აზერბაიჯანის სისტემიდან განცალკევება 00:10:49-ზე; 25 ივლისი — 500 კვ „იმერეთის" ხაზი) რელეური დაცვისა და ავტომატიკის არასწორ/დაგვიანებულ მუშაობასთან ერთად; თუმცა ეს ავარიები მოხდა სისტემის სტრუქტურული სისუსტისა და მზარდი, არამოქნილი დატვირთვის ფონზე.
• კრიპტომაინინგი მოიხმარს საქართველოს ელექტროენერგიის დაახლოებით 5%-ს (2025), დამოუკიდებელი შეფასებით კი ისტორიულად ~9%-მდე — ოფიციალური „~2%" მხოლოდ პირდაპირ მომხმარებელ ცენტრებს ითვლის და უგულებელყოფს საყოფაცხოვრებო მრიცხველებზე „დამალულ" მაინინგს (სვანეთი, აფხაზეთი).
• მთავარიანალიტიკური რისკი მდგომარეობს არა ერთ ცალკეულ ფაქტორში, არამედ დამთხვევაში: 24/7 არამოქნილი მაინინგის დატვირთვა + მზარდი ზაფხულის გაგრილების პიკი + ენგურის (ერთადერთი ძირითადი სიხშირის მარეგულირებელი აქტივი) რესურსის შემცირება აფხაზეთის უკონტროლო მოხმარებით — ეს ერთად ამცირებს საოპერაციო რეზერვს და ზრდის კასკადური ავარიის რისკს.

ძირითადი მიგნებები (დეტალურად)

1. მაინინგის სიმძლავრე: საუკეთესო დამოუკიდებელი შეფასება (Arcane Research / Jaran Mellerud, 2021–2022) აფიქსირებს სულ მცირე 125 მგვტ დადგმულ მაინინგის სიმძლავრეს: ~62 მგვტ ინდუსტრიული (მათ შორის Bitfury ~55 მგვტ) + ~63 მგვტ მცირე/სახლის მაინინგი. ეს შეესაბამება ~1.1 ტვტ.სთ წლიურ მოხმარებას, ანუ ~9%-ს იმდროინდელი მოხმარებისა. GNERC-ის მონაცემით, 2025 წელს მონაცემთა ცენტრებმა სულ 752 მლნ კვტ.სთ მოიხმარეს (გასამმაგება წინა წელთან, იან–ნოე 675 მლნ კვტ.სთ, +~80% წლ/წ), რაც ეროვნული მოხმარების ~5%-ია. წამყვანი მომხმარებელი AI Tech Solution / AITEC Solution (403 მლნ კვტ.სთ, 2025) მუშაობს ყოფილ Bitfury-ს გლდანის ცენტრში.
2. სვანეთი/მესტია: Energo-Pro Georgia-ს მონაცემით (BMG-სთვის), მესტიის მოხმარება 2025 წელს 132.9 მლნ კვტ.სთ იყო (+6% წლ/წ, +45% 2021-თან). სერია: 2020 — 91.1, 2021 — 101.5, 2022 — 121.7, 2023 — 120.2, 2024 — 124.6, 2025 — 132.9 მლნ კვტ.სთ. ვიცე-პრემიერ მამუკა მდინარაძის განცხადებით, უკანონო მაინინგმა მესტიის მოხმარება ~13-ჯერ აწია ანალოგიური ზომის მუნიციპალიტეტთან შედარებით, რომელიც ჩვეულებრივ ~10 მლნ კვტ.სთ-ს მოიხმარდა. 2026 წლის ივნისის ღონისძიებამ ამოიღო 148 (12 ივნისისთვის — 259) მაინინგ-მოწყობილობა.
3. აფხაზეთი და ენგური: აფხაზეთი მოიხმარს ~4–4.5 მლნ კვტ.სთ/დღეში (მოსახლეობა ≤240,000). Chernomorenergo-ს გენდირექტორ ტიმურ ჯინჯოლიას განცხადებით (ენერგოუსაფრთხოების საბჭო, იან. 2025), მაინინგ-ფერმები მოიხმარენ 40–45 მგვტ სისტემისა (დღეში 500,000 კვტ.სთ-მდე), წელიწადში ~350 მლნ კვტ.სთ — „ჩვენი დეფიციტის ნახევარი ან ცოტა მეტიც". 2025 წელს საქართველოს იმპორტის 46.5% (სულ 1.6 ტვტ.სთ-დან) აფხაზეთს მოხმარდა, უმეტესად რუსული, 0.1 აშშ ცენტი/კვტ.სთ „სპეციალურ ფასად". ენგური (1,300 მგვტ დადგმული) არის სისტემის მთავარი სიხშირის მარეგულირებელი აქტივი; აფხაზეთის უკონტროლო, არაგრაფიკული მიწოდება/მოხმარება (offtake) ამცირებს ენგურის ხელმისაწვდომ მარეგულირებელ რეზერვს.
4. ზაფხულის გაგრილება და პიკი: საქართველოს წლიური ენერგო-პიკი ისტორიულად ზამთარშია (გათბობა). თუმცა ზაფხულის პიკი უფრო სწრაფად იზრდება: 2007–2019 წლებში ზაფხულის პიკი გაიზარდა ~81%-ით (1,075→~1,942 მგვტ), ზამთრის კი მხოლოდ ~20–24%-ით. GSE-ს პროგნოზით ისინი ~2030 წლისთვის დაუახლოვდებიან. მიმდინარე ზამთრის პიკი ~2,350 მგვტ.
5. ქსელის მყიფეობა: სისტემა მუშაობდა აზერბაიჯანთან პარალელურ (სინქრონულ) რეჟიმში; 30 ივლისს რუსეთის ქსელში მოკლე ჩართვამ და 4 აგვისტოს აზერბაიჯანის ქსელის შეშფოთებამ დაადასტურა იმპორტირებული აშლილობების მიმართ მოწყვლადობა. GSE-ს გენერალური დირექტორი ვანო ზარდიაშვილი (რომელიც GSE-ს 2025 წლის მაისიდან ხელმძღვანელობდა) გადადგა.

დეტალები

1. კრიპტომაინინგისსიმძლავრე და მოხმარება

• Bitfury-ს ტრაექტორია: Bitfury-მ 2014 წელს გახსნა 20 მგვტ ცენტრი გორში (~6,000 სერვერი), 2015 წლის დეკემბერში კი 40 მგვტ ცენტრი თბილისში, გლდანში (18.5 ჰა თავისუფალ ინდუსტრიულ ზონაში, ~30 მლნ აშშ დოლარის ინვესტიცია, თხევადი გაგრილება (immersion cooling), PUE 1.02). გამოცხადებული იყო „100 მგვტ-მდე" მეგა-ცენტრი 185,000 მ² ნაკვეთზე. Bitcoin Magazine-ის (2022) მიხედვით 2016 წლიდან ფუნქციონირებდა ~55 მგვტ ობიექტი.
• მიმდინარე სტატუსი (2025–2026): გლდანის ცენტრს ახლა ოპერირებს AI Tech Solution (AITEC Solution), რომელმაც 2025 წელს მოიხმარა 403 მლნ კვტ.სთ. GNERC-ის მონაცემით, ქვეყნის უმსხვილესი მომხმარებელი რჩება ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა (~759 მლნ კვტ.სთ), AITEC მეორეა. სხვა მსხვილი ოპერატორები: Texprint Corporation (ქუთაისის თავისუფალი ზონა, 135 მლნ კვტ.სთ), TFZ Service (104 მლნ კვტ.სთ, ელ-გამანაწილებელი შუამავალი), ITLab (24.6 მლნ კვტ.სთ), Data Hub (7.2 მლნ კვტ.სთ). სერვერების იმპორტმა 2024 წელს მიაღწია $115 მლნ-ს (ჩვეულებრივი ~$30 მლნ). BTU AI-ს შეფასებით, გლდანის ცენტრი ~40 მგვტ-ია და ხელოვნურ ინტელექტზე/მაღალпроизводительность computation-ზე (AI/HPC) გადასვლა განიხილება, თუმცა რეალური სრული ტრანსფორმაცია ჯერ არ მომხდარა.
• შეფასებათა შეჯერება: Cambridge CBECI-ს 2021 რუკა აჩვენებდა საქართველოს წილს გლობალურ ჰეშრეიტში 0.18%, Arcane-ის შეფასებით კი 0.71% (რადგან CBECI-ს შერჩევა მოიცავდა მხოლოდ 4 პულს = ჰეშრეიტის 34%). მეთოდოლოგიური ხარვეზი: ოფიციალური „პირდაპირი მომხმარებელი" კატეგორია (2020: 132 მლნ კვტ.სთ = 1.08%) მოიცავს მხოლოდ რეგისტრირებულ ცენტრებს; საყოფაცხოვრებო/საცალო მრიცხველებზე გაშვებული მაინინგი (სვანეთი, აფხაზეთი, გარაჟები) სტატისტიკურად უხილავია. ამიტომ ოფიციალური „~2%" და Arcane-ის „~9%" ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება — ისინი განსხვავებულ საზღვრებს ითვლიან. 2026 წლის იან–თებერვალში მაინინგმა უკვე მოიხმარა 86.7 მლნ კვტ.სთ (~3%).

ცხრილი 1 — მაინინგის სიმძლავრე/მოხმარება

სვანეთი/მესტია

მესტიაში ელექტროენერგია 1990-იანებიდან უფასოა ლიმიტამდე, რაც მაინინგისთვის მიმზიდველია. Energo-Pro Georgia მ 2026 წლის ივნისში განაცხადა, რომ სვანეთი უახლოვდება „ენერგოკოლაფსს", რომ 2025 წელს მოხმარება გაიზარდა და რომ აპრილში მესტიამ მოიხმარა იმდენი ელექტროენერგია, რამდენიც საქართველოს 15 მუნიციპალიტეტმა ერთად. ვიცე-პრემიერ მამუკა მდინარაძის შეფასებით, უკანონო ელექტრომოხმარება წელიწადში 20–25 მლნ ლარის (~$7–9 მლნ) ზარალს აყენებს ქვეყნის ენერგოსისტემას. მონაცემთა კონფლიქტი: პრემიერ-მინისტრმა პარლამენტში მესტიის 2025 წლის მოხმარება 125 მლნ კვტ.სთ-დ დაასახელა, ხოლო Energo-Pro-მ BMG-ს 132.9 მლნ კვტ.სთ მიაწოდა. 2026 წლის ივნისის ღონისძიების შემდგომ დამოუკიდებელი მოხმარების ვერიფიკაცია (ივნის–აგვისტო 2026) ჯერ არ არის საჯაროდ ხელმისაწვდომი — ეს ნამდვილი უცნობია. ფიზიკური შეზღუდვები: სვანეთის მკვებავი ხაზები გადატვირთულია, არსებობს დავა ტრანსფორმატორებზე ბალანს-მრიცხველების დაყენებაზე.

1. აფხაზეთიდა ენგური — ცენტრალური ანალიტიკური საკითხი

აფხაზეთის ენერგოკრიზისი 2016 წლიდან მაინინგმა გააღრმავა. Chernomorenergo-ს ხელმძღვანელი ტიმურ ჯინჯოლია: მაინინგმა მოიხმარა ~350 მლნ კვტ.სთ/წელს (40–45 მგვტ, დღეში 500,000 კვტ.სთ-მდე), რაც დეფიციტის ნახევარზე მეტია. კრიზისის პერიოდში უკანონო ფერმებს ენგურის დღიური გამომუშავების ნახევრამდე შეეძლოთ მოეხმარათ. გადახდის ამოღება 2024–2025 წლებში 48–54% იყო. 2024 წლის დეკემბერში ენგური დაბალი წყლის დონის გამო გაჩერდა; 2025 წლის იანვარ–მარტში რუსეთმა უფასოდ მიაწოდა, აგვისტო–დეკემბერში აფხაზეთი ღამით ყიდულობდა რუსულ ენერგიას. 2026 წლის 1 აპრილიდან აფხაზეთი მთლიანად ენგურზეა დამოკიდებული.

• მექანიზმი: ენგური (1,300 მგვტ დადგმული, 1,200 მგვტ სამუშაო) ვარდნილის კასკადთან ერთად საქართველოს მთავარი მარეგულირებელი ჰიდრორესურსია (რეგულირებადი ჰესები სულ ~1,990 მგვტ). ის უზრუნველყოფს სისტემის სიხშირისა და ძაბვის რეგულირებას. აფხაზეთის მოხმარება (არაფორმალურად ~40% ენგურის გამომუშავებისა) არ ექვემდებარება თბილისის რეალურ დროში კონტროლს; უკონტროლო, არაგრაფიკული მიწოდება/მოხმარება (offtake) ამცირებს იმ მარეგულირებელ დიაპაზონს, რომელიც ენგურს რჩება ქართული სისტემისთვის. 25 ივლისის ავარიისას სწორედ ენგურის ავტომატური ძაბვის რეგულირების შესაძლო არასწორ რეაქციაზე მიუთითა სემეკმა. ეს არის დამაჯერებელი, მაგრამ ნაწილობრივ დაუდასტურებელი მექანიზმი — GSE ს დეტალური საოპერაციო დოკუმენტაცია და აფხაზური მოხმარების რეალურ დროში ხილვადობა საჯარო არ არის.

1. ზაფხულისგაგრილების დატვირთვა

ცხრილი 2 — სისტემის პიკური დატვირთვა (მგვტ; GSE/Energy Community SoS 2021)

მიმდინარე ზამთრის პიკი ~2,350 მგვტ (GSE, ~2022–2023). დადგმული სიმძლავრე 2025 წლისთვის ~4,675 მგვტ (3,489 ჰიდრო, 1,154 თბო, 20.7 ქარი, 10.8 მზე). ნომინალური რეზერვი დიდია, მაგრამ მატყუარაა: ზამთარში, პიკის დროს, ჰიდრო-ხელმისაწვდომობა ეცემა და საქართველო ხდება ნეტო-იმპორტიორი. ზაფხულის პიკის უფრო სწრაფი ზრდა (2007–2019: +81% vs ზამთრის +~20–24%) მიუთითებს კონდიცირების მზარდ როლზე, თუმცა საქართველოს კონკრეტული კონდიციონერების გავრცელების (AC-penetration) და გაგრილების ხარისხ-დღეების (cooling degree days) მონაცემები საჯაროდ მწირია — ეს მონაცემთა ხარვეზია. მნიშვნელოვანია განსხვავება: თვიური ენერგია (კვტ.სთ) პიკობს ზამთარში, ხოლო საათობრივი პიკური სიმძლავრე (მგვტ) ზაფხულის შუადღეს შესაძლოა უფრო სწრაფად იზრდებოდეს.

მოხმარების დინამიკა (Galt & Taggart/GNERC): 2025 წლის შიდა მოხმარება 14.3 ტვტ.სთ (+3.5%), გენერაცია 13.8 ტვტ.სთ (−2.8/−3.0%); 2026 პროგნოზი 14.98 ტვტ.სთ. (შენიშვნა: ხშირად ციტირებული „14.9 ტვტ.სთ 2025" სინამდვილეში 2026 წლის საპროგნოზო ბალანსია, არა 2025 წლის ფაქტი.) 2025 წელს იმპორტი გაიზარდა +26.9%-ით 1.6 ტვტ.სთ-მდე, საიდანაც 62.4% რუსული იყო, ხოლო 46.5% აფხაზეთს მოხმარდა. ექსპორტი განახევრდა (0.5 ტვტ.სთ). იმპორტისა და თბოგენერაციის წილმა 2026 წლის ივნისში მიაღწია 36.3%-ს (წინა წელს 31.1%).

1. ბლექაუტებისქრონოლოგია და მიზეზები

ცხრილი 3 — 2026 წლის ბლექაუტების ქრონოლოგია

სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა (სუს) დაიწყო გამოძიება საბოტაჟის მუხლით. Energo-Pro Georgia-ს ჰოლდინგის დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარემ მიხეილ ბოცვაძემ (31 ივლისი) უარყო კომპანიის ხაზის ბრალეულობა. GSE-ს სამეთვალყურეო საბჭოს წევრმა გიორგი აბრამიშვილმა თქვა, რომ ზარდიაშვილი „საკუთარი სურვილით" გადადგა და გადადგომა სემეკის დასკვნას არ უკავშირდება - „ათწლეულების ინფრასტრუქტურული პრობლემები ერთი ადამიანის ბრალი ვერ იქნება".

• სტრუქტურული სისუსტე: 500 კვ „იმერეთის" ხაზი კრიტიკული კავშირია ენგურსა (ზესტაფონის გავლით) და დანარჩენ სისტემას შორის - მისი გამორთვა მთელი სისტემის კოლაფსში გადაიზარდა, რაც N-1 საიმედოობის დეფიციტზე მიუთითებს. WEG-ის ენერგოექსპერტი მურმან მარგველაშვილი (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი) მოვლენებს „საქართველოს ენერგოპოლიტიკის სისტემურ ხედვის ნაკლს" და სტრატეგიული პროექტების (რეზერვუარიანი ჰესები, თანამედროვე თბოგენერაცია, გაზსაცავი) ჩავარდნას მიაწერს: „დრო დაკარგულია, იმპორტი ერთადერთი გამოსავალია". ისტორიული პარალელი: 2004 წლამდე ბლექაუტები ნორმა იყო; 2006 წლის მოზდოკ-თბილისის დივერსია. საქართველო გეგმავს შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელს რუმინეთისკენ და ENTSO-E-სთან სინქრონიზაციას; TYNDP 2025–2033 ითვალისწინებს რუსეთთან გაცვლის სიმძლავრის 1,600 მგვტ-მდე და თურქეთთან 1,050 მგვტ-მდე გაზრდას.

1. გამჭვირვალობადა მარეგულირებელი სტატუსი

მაინინგი ფაქტობრივად დაურეგულირებული რჩება : 2023 წლის VASP კანონი (ეროვნული ბანკის ზედამხედველობა) ცალსახად ათავისუფლებს ინდივიდუალურ მაინერებს რეგისტრაციისგან; ფიზიკურ პირებს აქვთ 0% საშემოსავლო, კომპანიებს 15% (განაწილებულ მოგებაზე), და დღგ-გათავისუფლება. არ ქვეყნდება: მაინინგის რეესტრი/აგრეგირებული სიმძლავრე, საათობრივი დატვირთვის მრუდები, აფხაზური მოხმარების (offtake) რეალურ დროში მონაცემები, სვანეთის ბალანს-მრიცხველები.

რეკომენდაციები:

დაუყოვნებლივ: GSE-მ გადათვალოს რელეური დაცვისა და ავტომატიკის პარამეტრები (როგორც სემეკმა მიუთითა) აზერბაიჯანისგან ავტომატური განცალკევების რისკის შესამცირებლად — ბენჩმარკი: N-1 ტესტების საჯარო შედეგები.

მოკლევადიანი: მაინინგის სავალდებულო რეგისტრაცია და სიმძლავრის დეკლარირება; ბალანს-მრიცხველების დაყენება სვანეთში და აფხაზურ მოხმარებაზე რეალურ დროში ტელემეტრია. ბენჩმარკი: მესტიის მოხმარების <30 მლნ კვტ.სთ-მდე დაცემა.

საშუალოვადიანი: მარეგულირებელი რეზერვის დივერსიფიკაცია (ბატარეები, მოქნილი თბოგენერაცია), რომ ენგური აღარ იყოს ერთადერთი მარეგულირებელი აქტივი. გამჭვირვალობა: საათობრივი დატვირთვის მრუდების და პიკური სიმძლავრის სერიის (მგვტ) რეგულარული პუბლიკაცია.

დათქმები:

დადასტურებული მონაცემი: ბლექაუტების ქრონოლოგია და მიწოდებული ტექნიკური მიზეზები; მაინინგის ოფიციალური მოხმარება; საქართველოს ბალანსი (Galt & Taggart/GNERC); სისტემის პიკური დატვირთვის სერია 2013–2019 (GSE/Energy Community). დამაჯერებელიდამოუკიდებელი შეფასება: 125 მგვტ მაინინგი (Arcane, 2021); აფხაზური მაინინგის ~350 მლნ კვტ.სთ / 40–45 მგვტ (Chernomorenergo).

დაუდასტურებელიოფიციალური განცხადება: მესტიის ღონისძიების შედეგები; „საბოტაჟის" ვერსია; მესტიის 125 vs 132.9 მლნ კვტ.სთ შეუსაბამობა. აფხაზური ფაქტორი:აფხაზური მოხმარების (offtake) ზუსტი რეალურ დროში გავლენა ენგურის რეზერვზე; საქართველოს კონდიციონერების გავრცელების (AC-penetration) და გაგრილების ხარისხ-დღეების (cooling degree days) ტრენდები; 2020–2024 პიკური დატვირთვის ზუსტი მგვტ ფაქტები (GNERC-ის დანართი №3 საჯაროდ ხელმიუწვდომელი დარჩა); ივნის–აგვისტო 2026 მესტიის მოხმარება.

ჰიპოთეზის შეფასება: მტკიცებულება მხარს უჭერს იმას, რომ სტრუქტურული მყიფეობა (არამოქნილი 24/7 მაინინგი, ზაფხულის მზარდი პიკი, ენგურის რეზერვის შემცირება, პარალელური რეჟიმის მოწყვლადობა) ქმნის კასკადური ავარიის სასურველ პირობებს — არამოქნილი დატვირთვა, რომელიც პიკის დროსაც არ იკლებს, ამცირებს ეფექტურ საოპერაციო რეზერვს იმავე მოცულობის ჩვეულებრივ, მოქნილ მოთხოვნასთან შედარებით. მტკიცებულება ეწინააღმდეგება იმას, რომ 2026 წლის ივლის–აგვისტოს კონკრეტული ბლექაუტების უშუალო ტრიგერი მაინინგი ან გაგრილება იყო — ისინი გამოწვეული იყო ხაზების ავარიებით და დაცვის არასწორი მუშაობით. დაუდასტურებელი (და მიმდინარე მონაცემებით ვერტესტირებადი) რჩება მაინინგისა და გაგრილების ზუსტი წვლილი პიკურ დატვირთვაში, საათობრივი დატვირთვის მრუდების და კონდიციონერების გავრცელების მონაცემების არარსებობის გამო.

მოკლედ: მაინინგი და გაგრილება იყო ვერცხლისწყლის მატება თერმომეტრში, არა 2026 წლის ივლისის ნაპერწკალი — მაგრამ სწორედ ეს მზარდი, არამოქნილი ფონური დატვირთვა ხდის ნებისმიერ მომავალ ნაპერწკალს უფრო სახიფათოს.