თანამედროვე კოსმოსური ინდუსტრია გლობალურ, რთულ და სპეციალიზებულ მიწოდების ჯაჭვს ეყრდნობა. დედამიწის ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრებიდან დაწყებული, შორეული კოსმოსის საკვლევი აპარატებით დასრულებული, ყველა ტექნოლოგია, რომელიც დღევანდელ კოსმოსურ რბოლას ამოძრავებს, მნიშვნელოვან მინერალებზე, აირებსა და გადამუშავებულ რესურსებზეა დამოკიდებული. ამ საჭირო მასალების წარმოება კი მხოლოდ რამდენიმე ქვეყანაშია თავმოყრილი.
განვიხილავთ კოსმოსური ტექნოლოგიებისთვის აუცილებელ ძირითადი მასალებს, მათ დანიშნულებას და მწარმოებელ უმსხვილეს სახელმწიფოებს.
-
გალიუმი – ეს მასალა გამოიყენება მზის ბატარეების, თბომცვლელებისა და რადიოსიხშირული გამაძლიერებლების დასამზადებლად. გალიუმი კრიტიკულად მნიშვნელოვანი კომპონენტია მაღალეფექტური მზის ელემენტებისთვის, რომლებსაც თანამგზავრებსა და კოსმოსურ ზონდებზე იყენებენ, ასევე გამაძლიერებლებისთვის, რომლებიც დედამიწაზე მონაცემების გადმოცემას უზრუნველყოფენ. გალიუმის გლობალური მიწოდება უკიდურესად ცენტრალიზებულია: ჩინეთი აწარმოებს მსოფლიო მარაგის თითქმის სრულ მოცულობას – 99.0%-ს, ხოლო მეორე და მესამე ადგილებს რუსეთი (0.7%) და იაპონია (0.3%) ინაწილებენ.
2. გრაფიტი – მისი გამოყენების სფეროებს მიეკუთვნება თანამგზავრების საყრდენი კონსტრუქციები, ძრავები და სატვირთო ნაკვეთურები. თერმული სტაბილურობისა და სიმტკიცის მაღალი კოეფიციენტის წყალობით, გრაფიტი აქტიურად გამოიყენება თანამგზავრებისა და სარაკეტო ძრავების სტრუქტურულ კომპონენტებში. გლობალურ წარმოებაში ჩინეთი ლიდერობს და ბაზრის სამ მეოთხედზე მეტს, კერძოდ 77.8%-ს ფლობს, მომდევნო პოზიციებს კი აღმოსავლეთ აფრიკის ქვეყნები – მადაგასკარი (4.4%) და ტანზანია (4.2%) იკავებენ.
3. ტიტანი – იგი ძირითადად გამოიყენება სარაკეტო წვის კამერებისა და ამაჩქარებლების კორპუსების დასამზადებლად. კოროზიისადმი მაღალი მედეგობითა და სიმტკიცით ცნობილი ტიტანი აუცილებელი მასალაა რაკეტის კორპუსებისა და ძალური დანადგარების შესაქმნელად, რომლებიც უძლებენ ექსტრემალურ წნევასა და ტემპერატურას. მსოფლიო წარმოების ძირითადი წილი ჩინეთზე მოდის (70.3%), მეორე ადგილზეა იაპონია (14.3%), ხოლო მესამე პოზიციას რუსეთი (6.8%) იკავებს.
4. იშვიათ მიწათა ელემენტები – ეს ელემენტები გამოიყენება თანამგზავრული გიროსკოპებისა და ბირთვული ბატარეების შესაქმნელად. იშვიათმიწა ლითონები სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ზუსტი ხელსაწყოებისთვის, რომლებიც კოსმოსური ხომალდების ნავიგაციასა და სპეციალიზებული აღჭურვილობის ენერგომომარაგებას უზრუნველყოფენ. მიუხედავად იმისა, რომ ჩინეთი კვლავაც რჩება დომინანტ მიმწოდებლად გლობალური ბაზრის 69.2%-ით, მნიშვნელოვან საწარმოო სიმძლავრეებს ინარჩუნებენ ამერიკის შეერთებული შტატები (13.1%) და ავსტრალია (7.4%).
5. რენიუმი – მას იყენებენ რადიაციული გაგრილების მქონე წვის კამერებისა და თანამგზავრული ძრავების საქშენების დასამზადებლად. რენიუმი დედამიწის ქერქში ერთ-ერთი ყველაზე იშვიათი ელემენტია და ფასობს თავისი განსაკუთრებით მაღალი დნობის ტემპერატურით, რაც მას მეტად გამოსადეგს ხდის მაღალტემპერატურული ძრავების ნაწილებისთვის. მსოფლიოში ამ მასალის უმსხვილესი მწარმოებელია ჩილე, რომელიც ბაზრის 37.0%-ს აკონტროლებს, მეორე ადგილზეა ჩინეთი (24.7%), ხოლო მესამეზე – პოლონეთი (12.3%).
6. ბერილიუმი – იგი გამოიყენება კოსმოსური ტელესკოპების სარკეებისა და რადიაციული ფანჯრების დასამზადებლად. ბერილიუმი მსუბუქი და მყარია, ასევე ინარჩუნებს სტაბილურობას უკიდურესად დაბალ ტემპერატურაზე, რის გამოც მას ირჩევენ ისეთი მოწყობილობებისთვის, როგორიცაა ჯეიმს ვების კოსმოსური ტელესკოპის სარკეები. ამერიკის შეერთებული შტატები ამ მასალის ძირითადი მწარმოებელია და გლობალური ბაზრის 53.5%-ს უზრუნველყოფს, მომდევნო ადგილებს კი ჩინეთი (17.9%) და ბრაზილია (18.6%) ინაწილებენ.
7. ჰელიუმი და იშვიათი აირები – ეს აირები აუცილებელია კრიოგენული საწვავის წნევის რეგულირებისა და კოსმოსური აპარატების აწყობის პროცესისთვის. ჰელიუმი და სხვა ინერტული აირები გადამწყვეტ როლს თამაშობენ სარაკეტო საწვავის დაბალი ტემპერატურის შენარჩუნებასა და საწვავის ავზებში საჭირო წნევის შექმნაში გაშვების პროცესში. გლობალურ წარმოებას ლიდერობს ამერიკის შეერთებული შტატები 42.6%-ით, მას მოსდევს კატარი 33.2%-ით და რუსეთი 9.5%-ით.
8. ნავთობი – ნავთობპროდუქტები გამოიყენება სარაკეტო საწვავის, საპოხი მასალებისა და ჰიდრავლიკური სითხეების სახით. გადამუშავებული ნავთობპროდუქტები, როგორიცაა RP-1 (მაღალგაწმენდილი ნავთი), ბევრი თანამედროვე ორბიტული რაკეტის ძირითად საწვავს წარმოადგენს. ამ სეგმენტში უმსხვილესი მწარმოებელია ამერიკის შეერთებული შტატები 21.5%-ით, რომელსაც მოსდევენ საუდის არაბეთი (10.9%) და რუსეთი (10.6%).
ამ მასალების გეოგრაფიული განაწილება აჩვენებს, რომ რესურსები რამდენიმე ქვეყნის ხელშია თავმოყრილი. ჩინეთი წამყვან პოზიციას ინარჩუნებს მნიშვნელოვანი ლითონებისა და ელემენტების მიწოდებაში. ამერიკის შეერთებული შტატები კი ენერგეტიკულ რესურსებში, ჰელიუმსა და ბერილიუმში ლიდერობს. იმ ფონზე, როდესაც სახელმწიფო თუ კერძო ორგანიზაციები სულ უფრო მეტად აქტიურდებიან კოსმოსში, ამ რეგიონულ მიწოდების ჯაჭვებზე საიმედო წვდომა უმნიშვნელოვანეს გეოპოლიტიკურ საკითხად რჩება.
