სამეცნიერო პუბლიკაციებში აშშ-ის დომინაცია იკლებს - როგორ იცვლება მეცნიერების გეოგრაფია? | კვლევა

სამეცნიერო ინოვაციებში დასავლეთის უპირობო დომინაციის ეპოქა სრულდება: სამეცნიერო პუბლიკაციებში ჩინეთის წილი კი ოთხ ათწლეულში თითქმის ნულოვანი ნიშნულიდან 32%-მდე გაიზარდა - ამის შესახებ აბჰიშეკ ნაგარაჯისა და რანდოლ იაოს ავტორობით, "ეკონომიკური კვლევის ეროვნული ბიუროს" ვებგვერდზე გამოქვეყნებულ კვლევაშია საუბარი.

ანალიზს საფუძვლად უდევს Dimensions-ის მონაცემთა ყოვლისმომცველი ბაზა, რომელიც გაციფრულებულ სამეცნიერო პუბლიკაციებს საჯარო მეტამონაცემების წყაროებიდან (მაგ. Crossref, PubMed, arXiv) და გამომცემელთა არხებიდან აერთიანებს. კვლევის სრული ნიმუში მოიცავს 44 მილიონ პუბლიკაციას 11,791 ჟურნალიდან, 1980-2022 წლების პერიოდში.

კვლევის ძირითადი მიგნებები:

გლობალურ მეცნიერებაში მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნები დომინირებდნენ

აშშ-ში, ევროკავშირის მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებსა და სხვა მდიდარ სახელმწიფოებში მოღვაწე მკვლევრები შესაბამისად ფლობენ ყველა (44 მილიონი) პუბლიკაციის 23%, 30% და 17%-ს, რაც ჯამში თითქმის 70%-ია.

ეს დომინირება კიდევ უფრო მკვეთრია ე.წ. სასაზღვრო მეცნიერებაში (რაც გულისხმობს სამეცნიერო იდეებს, რომლებიც შედარებით ახალია და ჯერ კიდევ არ არის დადასტურებული წლების განმავლობაში დამუშავებული სამეცნიერო მტკიცებულებებით), სადაც აშშ-ზე წამყვანი ჟურნალების პუბლიკაციების 38% და გარდამტეხი ნაშრომების 49% მოდის, ხოლო მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნები ჯამში ყველა გარდამტეხი კვლევის თითქმის 90%-ს აწარმოებენ.

ამის საპირისპიროდ, ჩინეთი და სხვა საშუალო თუ დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნები, თითოეული ჯგუფი ცალ-ცალკე, მთლიანი პუბლიკაციების მხოლოდ 15%-ს წარმოადგენენ, ხოლო მოწინავე მეცნიერებაში მათი წილი კიდევ უფრო მცირეა: შესაბამისად, გარდამტეხი პუბლიკაციების 7.7% და 3%.

გლობალურ პუბლიკაციებში აშშ-ის წილი მკვეთრად დაეცა, ჩინეთის კი - გაიზარდა

მიუხედავად ამისა, აშშ-ის წილი მთლიან გლობალურ პუბლიკაციებში მკვეთრად დაეცა - 1980 წლის დაახლოებით 40%-დან 2022 წლისთვის მხოლოდ 15%-მდე. კლება, თუმცა ნაკლებად მკვეთრი, შეინიშნება სხვა მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებშიც.

ამავდროულად, ჩინეთის ზრდა ფეთქებადი იყო: მისი წილი მთლიან პუბლიკაციებში 1980 წელს თითქმის ნული იყო, 2010-იანი წლების ბოლოსთვის კი გადაუსწრო როგორც აშშ-ს, ისე ევროკავშირის მაღალი შემოსავლის ქვეყნებს და 2022 წელს ყველა პუბლიკაციის 32%-ზე მეტი შეადგინა.

სხვა საშუალო და დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებიც სტაბილურად ფართოვდებოდნენ, აშშ-ს დაახლოებით 2016 წელს გადაუსწრეს და ახლა მათი წილი ევროკავშირის მაღალი შემოსავლის ქვეყნების წილს უტოლდება. გასაკვირია, რომ ეს ცვლილება მკაფიოდ ჩანს უმაღლესი დონის მეცნიერებაშიც. აშშ-ის წილის კლება გრძელდება და მასშტაბით ოდნავ დიდიც კია - 1980-იანი წლებიდან მოყოლებული ის დაახლოებით 30-35 პროცენტული პუნქტით შემცირდა. მეორე მხრივ, 2000 წელს ჩინეთი წამყვანი ჟურნალების პუბლიკაციების 3%-ზე ნაკლებს ქმნიდა; 2022 წლისთვის კი მისმა წვლილმა თითქმის 35% შეადგინა, რითაც გადაუსწრო როგორც აშშ-ს, ისე ევროკავშირს.

სამეცნიერო პროდუქცია კვლევით დარგებში არაერთგვაროვანია

1980 წელს აშშ დომინანტი ძალა იყო თითქმის ყველა სფეროში და გადამწყვეტად ლიდერობდა ჯანდაცვისა და სამედიცინო მეცნიერებებში, ხელოვნებასა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში, ასევე სოციალურ მეცნიერებებში. მისი წილი 70%-ს აღემატებოდა ისეთ დარგებში, როგორიცაა ენა, კომუნიკაცია და კულტურა, ფსიქოლოგია, განათლება და სოციოლოგია. ევროკავშირიც მნიშვნელოვან პოზიციებს იკავებდა, მაგრამ ძირითადად მეორეხარისხოვანი მოთამაშე იყო, გარდა კომპიუტერული მეცნიერებებისა და ფიზიკური მეცნიერებებისა.

თუმცა დროთა განმავლობაში ეს ლანდშაფტი მკვეთრად შეიცვალა - სფეროების უმეტესობაში ჩინეთმა და ევროკავშირის ქვეყნებმა აშშ ჩაანაცვლეს.

2022 წლისთვის ჩინეთი ფლობდა პუბლიკაციების ყველაზე დიდ წილს ცხრა სფეროში - განსაკუთრებით საინჟინრო და ტექნოლოგიურ მეცნიერებებში, ფიზიკურ და მათემატიკურ მეცნიერებებში, ასევე სიცოცხლისა და გარემოს შემსწავლელ მეცნიერებებში.

სხვა საშუალო და დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნები წამყვანი კონტრიბუტორები გახდნენ სოფლის მეურნეობაში, ვეტერინარიასა და კვების მეცნიერებებში, ხოლო ევროკავშირმა აშშ-ს გადაუსწრო სოციალური, ხელოვნებისა და ჰუმანიტარული მეცნიერებების უმეტეს დარგში.

მაღალი ხარისხის მეცნიერება კვლავ აშშ-ზეა ფოკუსირებული

მაღალი ხარისხის მეცნიერება კვლავ არაპროპორციულად არის ფოკუსირებული აშშ-ზე. საუკეთესო ჟურნალებში პუბლიკაციების 33% აშშ-ზეა ფოკუსირებული, ხოლო გარდამტეხი პუბლიკაციებისთვის ეს მაჩვენებელი 40%-ს აღემატება. ამის საპირისპიროდ, გარდამტეხი პუბლიკაციების მხოლოდ 13% ეხება საშუალო და დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებს.

ეს იმაზე მეტყველებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქვეყნები უფრო ხილვადი ხდებიან როგორც კვლევის ობიექტები, უმაღლესი დონის კვლევები კვლავ დამკვიდრებულ სამეცნიერო ცენტრებზეა ორიენტირებული.

ერთი ახსნა ისაა, რომ წამყვანი მეცნიერები და კვლევითი ინსტიტუტები კვლავ ძლიერ კონცენტრირებულნი არიან მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში (განსაკუთრებით აშშ-ში) და ისინი უფრო მეტად სწავლობენ შიდა ამერიკულ კონტექსტებს. მეორე შესაძლებლობა არის სტრუქტურული მიკერძოება, სადაც საშუალო და დაბალი შემოსავლის ქვეყნების მიერ ან მათ შესახებ ჩატარებული კვლევები შეიძლება სათანადოდ არ დაფასდეს გლობალური აკადემიური საზოგადოების მიერ, რომლის ელიტური ჟურნალები, დამფინანსებელი ორგანოები და განხილვის პროცესები ძირითადად მაღალი შემოსავლის გარემოშია დაფუძნებული.

დასკვნა

ანალიზი გვთავაზობს სისტემატურ, მონაცემებზე დაფუძნებულ ხედვას იმის შესახებ, თუ როგორ განვითარდა მეცნიერების გლობალური გეოგრაფია ბოლო ოთხი ათწლეულის განმავლობაში.

მიგნებები ავლენს სამეცნიერო ლიდერობის ღრმა რეკონფიგურაციას: შეერთებული შტატებისა და სხვა მაღალი შემოსავლის მქონე ქვეყნების ხანგრძლივი დომინირება შესუსტდა, ხოლო ჩინეთმა პერიფერიიდან გლობალური მეცნიერების ავანგარდში გადაინაცვლა და მიაღწია შესამჩნევ ზრდას როგორც რაოდენობაში, ისე ხარისხში.

მნიშვნელოვანია, რომ ეს ზრდა განპირობებულია არა მხოლოდ თანამშრომლობისა და მკვლევართა წილის ზრდით, არამედ ინდივიდუალური პროდუქტიულობის მატებითაც. თუმცა ეს აღმავლობა დარგების მიხედვით არათანაბარი იყო: ჩინეთის სიძლიერე საინჟინრო და ფიზიკურ მეცნიერებებშია, მაშინ როცა აშშ ინარჩუნებს აშკარა უპირატესობას ბიოსამედიცინო და ჯანდაცვის მეცნიერებებში.

ეს აღმავლობა არ ყოფილა თანხვედრაში გლობალურ აღიარებასა და ინტეგრაციასთან. კერძოდ, საუკეთესო მეცნიერება კვლავ არაპროპორციულად ფოკუსირდება აშშ-ის თემებზე, ხოლო მაღალი ხარისხის ჩინური მეცნიერება უფრო მეტად ეყრდნობა ადგილობრივ მეცნიერებს, ვიდრე სხვა ქვეყნების წარმომადგენლებს. მეორე მხრივ, სხვა საშუალო და დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებმაც გაზარდეს თავიანთი შედეგები, მიაღწიეს დომინირებას სოფლის მეურნეობის მეცნიერებებში და გახდნენ კვლევის ცხელი გეოგრაფიული ფოკუსი, მაგრამ ისინი კვლავ ნაკლებად არიან წარმოდგენილნი ელიტურ მეცნიერებაში.