ფოსფატის მარაგები მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე კრიტიკულ, თუმცა უთანაბროდ განაწილებულ ბუნებრივ რესურსს წარმოადგენს. მილიონობით წლის განმავლობაში ფორმირებული ეს მინერალური საბადოები გლობალური სასურსათო უსაფრთხოებისა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის საფუძვლად იქცა.
ფოსფატის ქანების საბადოები შეიცავს მინერალებს აუცილებელი ფოსფორით, რაც დედამიწაზე სიცოცხლისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი, არაგანახლებადი რესურსია. ეს საბადოები წარმოადგენს ეკონომიკურად მოგებიან კონცენტრაციებს, რომელთა მოპოვებაც მიმდინარე ტექნოლოგიებითა და არსებული მარეგულირებელი ჩარჩოების პირობებშია შესაძლებელი.
კონკრეტულად მცენარეებისთვის, აზოტის შემდეგ ფოსფორი რიგით მეორე ყველაზე მნიშვნელოვანი მაკროელემენტია. ის განაპირობებს ფესვთა სისტემის განვითარებას, ყვავილის ფორმირებასა და თესლის წარმოქმნას - რაც მას სოფლის მეურნეობაში შეუცვლელს ხდის. ფოსფატური სასუქების გარეშე, გლობალური მოსავლიანობა სავარაუდოდ 30-50%-ით შემცირდება, რაც მილიარდობით ადამიანის სასურსათო უსაფრთხოებას დაემუქრება.
ენერგორესურსებისგან განსხვავებით, რომლებსაც ალტერნატივები აქვთ (მაგალითად, მზის ენერგიას შეუძლია ჩაანაცვლოს ქვანახშირი), სოფლის მეურნეობაში ფოსფორს სინთეტიკური შემცვლელი არ გააჩნია. მარაგების ამოწურვის შემთხვევაში, ჩვენი კვების სისტემები ეგზისტენციალური საფრთხის წინაშე აღმოჩნდება.
ამჟამად გლობალური მარაგები დაახლოებით 71 მილიარდ ტონას შეადგენს და აღმოჩენის მეთოდები და ძიების პროცესი ამ ციფრს მუდმივად ზრდის. თუმცა, მოხმარების ამჟამინდელი ტემპით, ხელმისაწვდომი მარაგები შესაძლოა 80-100 წელიწადში მნიშვნელოვნად ამოიწუროს, რაც რესურსების მართვისა და გადამუშავების ინიციატივების აუცილებლობას აჩენს.
ფოსფატის რესურსების სტრატეგიული მნიშვნელობა
სოფლის მეურნეობის მიღმა, ფოსფატის სტრატეგიული მნიშვნელობა სხვადასხვა სფეროზე ვრცელდება:
ეროვნული უსაფრთხოება: ქვეყნები, რომლებსაც არ გააჩნიათ შიდა მარაგები, დამოკიდებულნი ხდებიან იმპორტზე, რაც მათ მოწყვლადს ხდის მიწოდების შეფერხებებისა და ფასების მერყეობის მიმართ;
ეკონომიკური განვითარება: მსხვილი ექსპორტიორები, როგორიცაა მაროკო, ფოსფატის ინდუსტრიებიდან მშპ-ში მნიშვნელოვან წვლილს იღებენ, რაც ფართო ეკონომიკურ ზრდას უწყობს ხელს;
გარემოს მართვა: ფოსფატის მოპოვება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს გარემოზე, მათ შორის ქმნის რადიაქტიურ ნარჩენებსა და იწვევს წყლის დაბინძურებას, რაც ფრთხილ რეგულირებას მოითხოვს;
ტექნოლოგიური ინოვაცია: მაღალი ხარისხის საბადოების ამოწურვასთან ერთად, აუცილებელი ხდება მოპოვებისა და გადამუშავების ახალი ტექნოლოგიები, რაც ინდუსტრიულ ინოვაციებს სტიმულს აძლევს.
მიმდინარე გლობალური მოხმარება ყოველწლიურად 200 მილიონ ტონას აღემატება, რომლის 90% სასუქების წარმოებაზე მიდის.
რომელ ქვეყანას აქვს მსოფლიოში ფოსფატის ყველაზე დიდი მარაგები?
მაროკო დაახლოებით 50 მილიარდ ტონა ფოსფატის მარაგს აკონტროლებს, რაც მსოფლიო მოცულობის 70%-ს შეადგენს. რესურსების ამგვარი კონცენტრაცია ერთ სახელმწიფოში ამ რესურსზე უპრეცედენტო მონოპოლიას ქმნის. ამასთან, ცნობილი საბადოების 87%-ზე მეტს ხუთი ქვეყანა აკონტროლებს.
ეს კონცენტრაცია აღემატება სხვა კრიტიკული მინერალების უმეტესობის მაჩვენებელს. შედარებისთვის, ნავთობის მწარმოებელი TOP 5 ქვეყანა დადასტურებული მარაგების დაახლოებით 49%-ს აკონტროლებს, ხოლო სპილენძის მწარმოებელი TOP 5 ქვეყანა - მარაგების დაახლოებით 58%-ს.
TOP 10 ქვეყანა ფოსფატის მარაგების მოცულობისა და წილის მიხედვით
1. მაროკო: 50 მლრდ ტონა (70%)
2. ჩინეთი: 3.8 მლრდ ტონა (5.4%)
3. ეგვიპტე: 2.8 მლრდ ტონა (3.9%)
4. ტუნისი: 2.5 მლრდ ტონა (3.5%)
5. რუსეთი: 2.4 მლრდ ტონა (3.4%)
6. ალჟირი: 2.2 მლრდ ტონა (3.1%)
7. ბრაზილია: 1.6 მლრდ ტონა (2.3%)
8. სამხრეთ აფრიკა: 1.5 მლრდ ტონა (2.1%)
9. საუდის არაბეთი: 1.4 მლრდ ტონა (2.0%)
10. ავსტრალია: 1.1 მლრდ ტონა (1.5%)
ეს ათი ქვეყანა ერთობლივად აკონტროლებს ცნობილი გლობალური მარაგების დაახლოებით 93%-ს, ხოლო დარჩენილი 7% განაწილებულია მრავალ სხვა ქვეყანაზე, რომლებსაც უფრო მცირე საბადოები აქვთ.
წარმოების ლიდერები
დღევანდელი წარმოების ლანდშაფტი გარკვეულწილად განსხვავდება მარაგების განაწილებისგან:
მაროკო: ლიდერობს გლობალურ წარმოებაში ყოველწლიურად დაახლოებით 38 მილიონი ტონით, რაც შეესაბამება მის დომინანტურ პოზიციას მარაგების კუთხით.
ჩინეთი: მიუხედავად იმისა, რომ მარაგების მხოლოდ 5.4%-ს ფლობს, ის აწარმოებს გლობალური მოცულობის დაახლოებით 30%-ს, ძირითადად შიდა სასოფლო-სამეურნეო მოხმარებისთვის.
ამერიკის შეერთებული შტატები: მარაგების შემცირების მიუხედავად, აგრძელებს მნიშვნელოვან წარმოებას (დაახლოებით 24 მილიონი ტონა წელიწადში).
რუსეთი და ბრაზილია: ბოლო ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაზარდეს წარმოება თავიანთი სოფლის მეურნეობის საექსპორტო სექტორების მხარდასაჭერად.
